CERAMIKA IŁŻECKA
-TRADYCJA I DUMA

Projekt ma na celu popularyzację wiedzy o wyjątkowym zjawisku – ceramice iłżeckiej. Ceramika iłżecka, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów lokalnego dziedzictwa kulturowego, którego wartość wykracza daleko poza granice regionu.
W projekcie  chcemy  o tym zjawisku opowiedzieć, zapewne jako kolejni i nie ostatni.  Dobraliśmy formy przekazu do potrzeb współczesnego odbiorcy, dlatego jednym z najważniejszych składowych projektu jest film  i podcast. 
Wierzymy, że ceramika iłżecka, zakorzeniona w wielowiekowej historii, pozostanie żywym świadectwem tożsamości i kreatywności mieszkańców Iłży i regionu.

Materiały są udostępniane na licencji CC BY. Korzystając z nich należy wskazać źródło: nazwę Fundacji i adres strony internetowej, autora opracowania – Łukasza Babulę oraz źródło dofinansowania zadania.

CERAMIKA IŁŻECKA

Ceramika iłżecka, czyli co?

            Ceramika iłżecka to bardzo szerokie pojęcie oznaczające przedmioty ceramiczne wyrabiane w Iłży na przestrzeni ostatnich siedmiu wieków, a także pewną wartość kulturową powstałą wokół tej wytwórczości. Ze względu na zróżnicowane pokłady gliny znajdujące się wokół Iłży, wyrabiano tu ceramikę zwykłą a także szlachetną, czyli fajans, a także cegłę i kafle piecowe. Ceramika iłżecka to zarówno masowo wytwarzane zwykłe, pozbawione zdobień garnki o prostej tradycyjnej formie, wywodzącej się pewnie jeszcze ze średniowiecza, jak i lepione ręcznie unikatowe rzeźby artystyczne. To skorupy gliniane znajdowane podczas badań archeologicznych ale i lśniące figurki z końca lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Ceramika iłżecka to także tytuł pierwszego filmu wyreżyserowanego przez Andrzeja Wajdę z 1951 roku, w którym już na samym początku padają znamienne słowa „Miasteczko Iłża położne nad rzeką Iłżanką w województwie kieleckim, znane jest od wieków, jako miasto garncarzy”. I to właśnie z garncarstwem najczęściej kojarzona jest Iłża, ale ceramika to nie tylko garnki. To także legendy, wierzenia, opowiadania oraz warsztat obróbki gliny i umiejętność sporządzania polew i wypału w piecach. Ceramika iłżecka to także pewna epoka historyczna w dziejach Iłży, zamknięta ponieważ skończyła się wraz ze śmiercią ostatniego garncarza i ostatniej ceramiczki, co miało miejsce w 1992 roku.

Cechy i formy ceramiki iłżeckiej

            Tradycyjne formy naczyń iłżeckich takich jak dzbany, garnki, misy, rynki i formy na ciasto charakteryzują się prostym harmonijnym kształtem i brakiem zdobień. Naczynia ozdobne, przeznaczone głównie dla bardziej majętnej klienteli np. mieszkańców dużych miast, nawiązują często do antycznych form (amfory) lub naczyń fajansowych i porcelanowych (wazy na zupę, talerze, koszyczki). Na takich „droższych” wyrobach pojawiał się ornament nalepiany, czasem w postaci płaskorzeźb przedstawiających rośliny lub budowle.

            Podstawowymi barwami polew ceramiki iłżeckiej są: zieleń, żółcień i pomarańcze, brąz. Barwy te były stosowane od wieków ponieważ garncarze z Iłży znali tylko trzy minerały barwiące szkliwo. Potrafili jednak tak „oblewać” naczynia, że uzyskiwali przejścia tonalne miedzy barwami co było bardzo trudną sztuką.

            Garncarze iłżeccy stosowali różne sposoby dekorowania naczyń. Bardzo popularnym było nalepianie elementów w postaci wałeczków tworzących proste geometryczne wzory. Nalepiano także guzki i esownice. Inną dekoracją było rycie na powierzchni naczynia falistych lub prostych linii, albo wytłaczanie stempelkiem (często była to główka gwoździa) wzorzystych punkcików. Jeszcze innym sposobem było nacinanie nożem kresek tworzących równe rzędy przypominające np. „jodełkę”.

            W Iłży lepiono świątki, czyli postacie świętych np. Św. Barbara, Św. Antoni, Św. Franciszek, Św. Roch, Św. Jan Nepomucen i oczywiście różne przedstawienia Chrystusa i Matki Boskiej a nawet i Trójcę Świętą. Tworzono też figurki kobiet w strojach regionalnych.

            Znana była Iłża z dekoracyjnych kropielniczek oraz kapliczek i szopek a także z takich kompozycji jak Ostatnia wieczerza. Szczególnie wyróżniały się tu misternie wykonywane kapliczki z bogatą symboliką. W takich kapliczkach umieszczano sceny z życia Chrystusa lub postaci świętych.

            Najbardziej znana figurka z Iłży to Pan Twardowski na kogucie. Był lepiony tylko w rodzinie Kosiarskich, ale zdobył sławę a jego wizerunek znalazł się na pieczęci „Chałupnika”, na plakatach i wielu materiałach promocyjnych Cepelii.

Historia ceramiki iłżeckiej

            Można przypuszczać, że pierwsze warsztaty garncarskie powstały jeszcze przed otrzymaniem przez Iłżę praw miejskich, co nastąpiło prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku. Rozwój garncarstwa związany był z rozwojem miasta, a ten przypada na początek XIV wieku. Wtedy też powstał cech, który jednoczył wszystkich garncarzy. Cech jednoczył, dawał wyszkolenie, pilnował dobrej jakości wyrobów oraz bronił przed konkurencją a także starał się o przywileje dla braci cechowych. W XVI wieku iłżecka ceramika była już znana w całej Polsce. Wysyłaną ją także za granicę. Była obecna na stołach mieszczan a nawet i dworach oraz zamkach. Pojawiła się w literaturze staropolskiej u takich autorów jak: Łukasz Górnicki, Szymon Starowolski, Krzysztof Opaliński, Achacy Kmita. Była też przede wszystkim ważną gałęzią rzemiosła, które dawało dochód mieszkańcom miasta. Ceramika była ściśle związana z dziejami miasta, więc kiedy to podupadło po potopie szwedzkim, także i garncarzy zaczęło być coraz mniej. W XIX wieku konkurencją dla nich stała się fabryka fajansu oraz utrudniony dostęp do kopalń, które znajdowały się teraz w lasach rządowych, a nie jak do końca XVIII wieku na terenach należących do biskupa krakowskiego. Kłopoty z pozyskiwaniem gliny, zmniejszony popyt na naczynia gliniane oraz brak nowych uczniów spowodowały regres rzemiosła ceramicznego. Z inicjatywy Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie powstaje tu w 1926 roku pierwsza w Polsce spółdzielnia garncarska. Działała zaledwie kilka lat, ale przyniosła rozgłos miejscowym majstrom. W 1930 roku odbyła się w Iłży wystawa ceramiczno-garncarska, gdzie po raz pierwszy garncarze zaprezentowali swoje wyroby szerszej publiczności. W latach 30. XX wieku iłżeckie wyroby kupowane są przez muzea i kolekcjonerów sztuki ludowej. W 1938 Stanisław Kosiarski dostał wyróżnienie na Międzynarodowej Wystawie Rękodzieła za swoje prace. Niestety, rok później, na samym początku II wojny światowej ginie podczas Bitwy pod Iłżą. Wojny nie przeżyło jeszcze kilku garncarzy. Po zakończeniu wojny dzięki pomocy władz wojewódzkich garncarstwo powoli odżywa. W 1950 roku powstaje w Iłży Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Chałupnik”, w której ceramicy znajdują zatrudnienie. Dzięki stałym zamówieniom, opiece Cepelii i organizowanym konkursom ceramika iłżecka przeżywa swój najlepszy okres. Będzie on trwał przez ćwierćwiecze, do śmierci Wincentego Kitowskiego w 1976 roku. Kolejne lata, aż do początku ostatniej dekady XX wieku to powolne zamierzanie ośrodka i coraz mniejsza produkcja miejscowej ceramiki. W 1992 roku umiera najpierw Fryderyk Godzisz – ostatni cechowy garncarz a później Jadwiga Kosiarska – ostatnia ceramiczka. Ten rok to również początek likwidacji „Chałupnika”, który ostatecznie został zamknięty w 1995 roku.

Twórcy ceramiki iłżeckiej

Najbardziej znanymi twórcami ceramiki iłżeckiej są:

Stanisław Kosiarski – był mistrzem zarówno w wykonywaniu ozdobnych naczyń jak i ceramiki figuralnej. Udoskonalił sztukę zdobniczą i wprowadził motyw Pana Twardowskiego, który z czasem stał się znakiem rozpoznawczym Iłży. Jeden z pierwszych ceramików, który poświecił się tylko wykonywaniu rzeźb ceramicznych upatrując w nich jedynego sposobu na zarobek. Znacznie podniósł poziom artystyczny wyrobów ceramicznych. Charakteryzowało go drobiazgowe wykonanie szczegółów rzeźb, zróżnicowana tematyka figurek i przede wszystkim niemal doskonałe opanowanie tworzywa.

Stanisław Pastuszkiewicz – wykonywał wysokiej jakości naczynia ozdobne o zróżnicowanych formach, które dekorował nalepianym ornamentem. Tworzył też kapliczki i kropielniczki. Bohater filmu „Ceramika iłżecka” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Nazywano go nestorem garncarstwa iłżeckiego.

Wincenty Kitowski –  do II wojny światowej wyrabiał głównie naczynia. W czasie okupacji zaczął lepić ptaszki. Po wojnie tworzył głównie ceramikę figuralną. Stworzył niezliczoną ilość ptaszków – różnych gatunków i wielkości. Lepił również kobiety, tzw. baby, oraz świątki i kropielniczki. Prowadził zajęcia w iłżeckim przedszkolu. Był pierwszym ceramikiem, któremu przyznano Nagrodę Kolberga (1975 r.).

Konstanty Ciepielewski – w okresie międzywojennym zajmował się tylko wyrobem naczyń użytkowych. Po II wojnie światowej zaczął lepić różnego rodzaju zwierzęta, w tym przede wszystkim ptaki. Jego rzeźby są zróżnicowane pod względem formy i kolorystyki polew. Starał się oddawać w figurkach ptaszków ich charakter poprzez ruch i pozę, jaką przyjmowały. zginął tragicznie podczas kopania gliny. Warsztat po nim przejęła żona Stefania.

Jadwiga Kosiarska – córka Stanisława i spadkobierczyni jego talentu. Jej prace charakteryzowało precyzyjne wykonanie lepionych figurek ludzi i zwierząt i charakterystyczna stylizacja. Tematyka prac nawiązywała do tych, jakie wykonywał jej ojciec, były to ptaszki, kropielniczki, kapliczki oraz przedstawienia świętych. Tak jak ojciec, również lepiła Twardowskiego, który stał się symbolem iłżeckiej ceramiki ludowej. Jej figurki charakteryzuje dokładność wykonania i symetria figury oraz staranność w nakładaniu polew.

Tradycje ceramiki iłżeckiej

Tradycje ceramiki iłżeckiej to oprócz samych wyrobów z gliny także zwyczaje. Garncarze mieli swoją patronkę, którą była Święta Barbara. W dzień 4 grudnia mieli swoje święto. Cech posiadał dokumenty i pieczęć oraz swój emblemat nazywany „obsyłanką”. Przewodniczącym cechu był „starszy”, którego zgromadzenie garncarzy wybierało spośród siebie raz na trzy lata. To również tradycja ustna, np. nazwy naczyń. Szczególne jest tu określenie na drobną galanterię ceramiczną nie występujące nigdzie indziej i używane tylko przez garncarzy iłżeckich. To słowo to „drobiaszcze”, czyli niewielkie naczynia lub miniaturki tradycyjnych form. Do tradycji należą też piece i sposób przyrządzania polew, których głównym składnikiem był trujący sproszkowany ołów i ruda żelazista.

Współczesna recepcja ceramiki iłżeckiej

            Ceramiki iłżeckiej, jako wytwórstwa tradycyjnymi metodami już nie ma. Pozostało jednak dziedzictwo ceramiczne, czyli eksponaty w muzeach i historia rzemiosła oraz ludzi. Tematyka i formy wyrobów ceramicznych inspirują współczesnych twórców do zmierzenia się z dawnymi mistrzami. Kolekcjonerzy poszukują figurek i naczyń z sygnatura któregoś z iłżeckich garncarzy lub chociaż z etykietką „Chałupnik”. Każdy kto zbiera sztukę ludową lub powojenne polskie wzornictwo chce mieć choć jeden przedmiot z Iłży. Mieszkańcy Iłży utożsamiają się historią i bardzo cenią samych twórców, czują, że garncarstwo „to jest coś naszego”. W domach wielu iłżan miejscowa ceramika znajduje się na honorowym miejscu. Starsi wspominają ostatnich ceramików lub zajęcia w przedszkolu, na których lepili z gliny w towarzystwie Jadwigi Kosiarskiej. Mają też duży sentyment do czasów, kiedy działała w ich mieście cepeliowska spółdzielnia „Chałupnik”.